Πηγή Εικόνας: geralt from PixabayΤην ανθεκτικότητα των μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς απέναντι στην κλιματική αλλαγή προωθεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή με τη νέα συγχρηματοδοτούμενη πρωτοβουλία ύψους 215 εκατομμυρίων ευρώ, εκ των οποίων 65 εκατ. ευρώ προέρχονται από το πρόγραμμα «Horizon Europe».
Το πρόγραμμα θα στηριχθεί με τη σύμπραξη επιπλέον 90 εταίρων από 30 χώρες, ενώ στοχεύει στην ενίσχυση της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς έναντι των κλιματικών και περιβαλλοντικών αλλαγών. Οι μέθοδοι που εισάγονται μέσω του προγράμματος θα στηρίζονται σε παραδοσιακές καθώς και καινοτόμες πρακτικές διαχείρισης, συμβάλλοντας σε ένα κλιματικά ουδέτερο μέλλον. Πρόκειται για μία κατεύθυνση που ήδη προωθεί η Ελλάδα μέσω των δύο σημαντικών Τεχνικών Οδηγιών του ΤΕΕ για την αειφόρο ανάπτυξη.
Πώς η Ελλάδα μπορεί να πρωτοστατήσει
Αναμφίβολα η Ελλάδα αποτελεί μία από τις χώρες που φιλοξενούν μεγάλο αριθμό μνημείων, είτε με την αυστηρή έννοια του ακίνητου μνημείου, είτε της παραδοσιακής τεχνικής που συνάδει με σύγχρονα ζητούμενα της αειφορίας και της βιωσιμότητας.
Ήδη σε στάδιο ολοκλήρωσης βρίσκεται η Τεχνική Οδηγία του ΤΕΕ για τα λιθόστρωτα μονοπάτια στην ηπειρωτική και νησιωτική Ελλάδα, την αειφόρο κατασκευή, αποκατάσταση και συντήρησή τους. Σήμερα, το ξερολιθικό καλντερίμι, που υπήρξε για αιώνες η «ραχοκοκαλιά» της μετακίνησης στην ορεινή και νησιωτική Ελλάδα, αναδεικνύεται ως μια παραδοσιακή τεχνική με λαμπρές περιβαλλοντικές λειτουργίες και μια «πράσινη και μπλε» υποδομή που, όπως έχει τονίσει και ο Πρόεδρος του ΤΕΕ Γιώργος Στασινός «οφείλουμε να χρησιμοποιούμε σωστά, σήμερα και αύριο – και να τη διατηρήσουμε στο χρόνο».
Πρόκειται, επίσης, για έναν παραδοσιακό τρόπο δόμησης που συνάδει με τους σκοπούς της Σύμπραξης που δημιουργείται σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αρκεί να σημειωθεί ότι, κεντρική συμβολή της Τεχνικής Οδηγίας ΤΕΕ είναι η τεκμηρίωση των λιθόστρωτων μονοπατιών ως «πράσινης υποδομής», μέσα από πέντε άξονες περιβαλλοντικής λειτουργίας: την υδρολογική διάσταση (διήθηση ομβρίων μέσω διαπερατών αρμών, συγκράτηση και εξομάλυνση ροής, εμπλουτισμός υδροφόρου ορίζοντα, ρόλος παραδοσιακών στοιχείων όπως τα «ρίχτια»/«ούγιες»), τη θερμική-κλιματική λειτουργία (ρύθμιση επιφανειακής θερμοκρασίας, εξατμιστική ψύξη μέσω αρμών, συμβολή στον μετριασμό της αστικής θερμικής νησίδας), τα υλικά και τη βιωσιμότητα (τοπική προμήθεια, ανθεκτικότητα, κυκλικότητα και επαναχρησιμοποίηση λίθου), τη βιοποικιλότητα (υγεία και βιολογική δραστηριότητα εδάφους, μικρο-ενδιαιτήματα, οικολογική συνδεσιμότητα) και την πολιτισμική-χρονική διάσταση (προσαρμοστικότητα στον χρόνο, τοπική ταυτότητα, παραδοσιακές πρακτικές συντήρησης).
Εξάλλου, το ΤΕΕ πάντα στο πλαίσιο της αειφόρου διατήρησης των μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς, έθεσε σε δημόσια διαβούλευση το σχέδιο της νέας Τεχνικής Οδηγίας για την αποκατάσταση των μνημείων της πολιτιστικής κληρονομιάς και των διατηρητέων δομημάτων. Σε αυτή συγκεντρώνεται και προτυποποιείται η καινοτόμα, σε διεθνές επίπεδο, τεχνογνωσία που αναπτύχθηκε κατά την αποκατάσταση μνημείων παγκόσμιας εμβέλειας. Και παρότι βασικό αντικείμενο είναι τα ακίνητα μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς, η πρότυπη διεπιστημονική μεθοδολογία επεκτείνεται δευτερευόντως στα διατηρητέα κτίρια και τις υποδομές του δομημένου περιβάλλοντος.
Η μεθοδολογία αναπτύχθηκε στο πεδίο, μέσα από εμβληματικά έργα αποκαταστάσεων και έρχεται να ενώσει διαφορετικά επιστημονικά πεδία αποτελώντας τον οδηγό για την αειφόρο διατήρηση των μνημείων με «όχημα» και τις νέες τεχνολογίες.
Ενδεικτικά, για πρώτη φορά εισάγεται, με τη νέα ΤΟΤΕΕ, η έξυπνη ανθεκτικότητα (resilience) ως κεντρική παράμετρος σχεδιασμού και προβλέπει:
- Αποτίμηση Περιβαλλοντικών Φορτίων: Υποχρεωτική μελέτη της αλληλεπίδρασης των υλικών με τους τοπικούς κλιματικούς παράγοντες.
- Value–based Risk Assessment μέσω GIS: Εκτίμηση επικινδυνότητας και ιεράρχηση κινδύνων με συνεκτίμηση της ιστορικής και πολιτιστικής αξίας του μνημείου.
- Διαρκής Προληπτική Συντήρηση (Living Repository): Η αποκατάσταση δεν σταματά με την αποχώρηση του αναδόχου. Θεσμοθετείται ο «Ζωντανός Ψηφιακός Φάκελος», όπου μέσω αισθητήρων και τακτικών ελέγχων παρακολουθείται η συμπεριφορά του μνημείου στον χρόνο.
Και οι δύο αυτές πρωτοβουλίες μπορούν να υιοθετηθούν ευρύτατα σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.
Στόχοι της ευρωπαϊκής σύμπραξης
Η εταιρική σχέση μεταξύ ΕΕ και εταίρων θα:
- ενισχύσει τη συνεργασία μεταξύ χωρών και περιφερειών
- βελτιώσει τον συντονισμό της έρευνας στο πεδίο όπου η πολιτιστική κληρονομιά και η κλιματική αλλαγή αλληλεπικαλύπτονται
- ενσωματώσει την πολιτιστική κληρονομιά στους βασικούς κανονισμούς, τις πολιτικές και τις στρατηγικές προσαρμογής που αφορούν την κλιματική αλλαγή και το περιβάλλον.
Με αυτόν τον τρόπο θα συμβάλει στην Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, στο Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Δράσης για την Πολιτιστική Κληρονομιά και στους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ.
Για τα επόμενα 10 χρόνια, η Σύμπραξη θα προκηρύξει διακρατικές κοινές προσκλήσεις υποβολής προτάσεων για ερευνητικά έργα, οι οποίες θα συνοδεύονται από ένα σύνολο δραστηριοτήτων για την υποστήριξη και την ενίσχυση του αντίκτυπου των έργων, όπως η ανάπτυξη δεξιοτήτων, η παρακολούθηση του αντίκτυπου και οι ευκαιρίες δικτύωσης.
Βασικές προκλήσεις
Στόχος της Σύμπραξης RCH είναι αφενός να ενισχύσει τα μέσα διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ευρώπης και αφετέρου να συμβάλει στην κλιματική ουδετερότητα σε άλλους τομείς, προωθώντας παραδοσιακές και καινοτόμες πρακτικές, τεχνικές και υλικά που προκύπτουν από την έρευνα στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Οι δύο βασικές προκλήσεις που καλείται να αντιμετωπίσει η νέα πρωτοβουλία είναι: η περιορισμένη έρευνα και τα λιγοστά στοιχεία σχετικά με τις στρατηγικές προσαρμογής και τον αντίκτυπο των κλιματικών και περιβαλλοντικών αλλαγών στην πολιτιστική κληρονομιά και η ανάγκη για καλύτερη κατανόηση, αξιοποίηση και αναγνώριση του τρόπου με τον οποίο η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να εμπλουτίσει τις πολιτικές και να καθοδηγήσει τα μέτρα εφαρμογής, συμπεριλαμβανομένου του ρόλου της παραδοσιακής και τοπικής γνώσης.
Αναλυτικά, οι στόχοι του RCH είναι:
- Η ανάπτυξη ικανοτήτων μέσω της προώθησης νέων, προσανατολισμένων στην εφαρμογή, διεπιστημονικών ερευνητικών συνεργασιών μεταξύ των ερευνητικών κοινοτήτων της πολιτιστικής κληρονομιάς και της κλιματικής έρευνας. Τα επιστημονικά πεδία που καλούνται να συνεργαστούν είναι: κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, τεχνολογία, κλάδοι μηχανικών και μαθηματικά.
- Η ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ χωρών και περιφερειών, προκειμένου να ξεπεραστεί ο κατακερματισμός του ευρύ φάσματος των ενδιαφερομένων, των αρμοδιοτήτων, των πόρων, των πολιτικών, των προγραμμάτων και των πρωτοβουλιών.
- Να παρέχει πόρους και κίνητρα για τη διεξαγωγή ολιστικής έρευνας και να καλλιεργεί συνεργατικές δράσεις που θα προωθήσουν τη μετάβαση προς μια πιο βιώσιμη ανάπτυξη, ένα δίκαιο μέλλον, έναν πιο υγιεινό τρόπο ζωής και τη γενική ευημερία.
- Ανάπτυξη μιας συνεκτικής μεθοδολογίας για τη συλλογή αξιόπιστων πληροφοριών, ποσοτικών και ποιοτικών δεδομένων σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά και την κλιματική αλλαγή, καθώς και σχετικά με το κόστος και τα οφέλη των μέτρων προσαρμογής, ιδίως εκείνων που δίνουν έμφαση στις διαδικασίες και τους κύκλους ζωής που σχετίζονται με την κυκλική οικονομία.
- Βελτίωση της μακροπρόθεσμης παρακολούθησης της πολιτιστικής κληρονομιάς, μέσω της χρήσης καινοτόμων τεχνολογιών και μοντέλων διαχείρισης κινδύνων, με σκοπό την καταγραφή, την απογραφή και την πρόβλεψη των αρνητικών και θετικών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στην πολιτιστική κληρονομιά και μέσω αυτής.
- Δημιουργία και διάδοση νέων γνώσεων, τεχνικών, δεξιοτήτων, στρατηγικών και υλικών για τη βιώσιμη διατήρηση, προστασία και διαχείριση των κινδύνων που σχετίζονται με το κλίμα στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και για την πρόληψη άλλων ανθρωπογενών κινδύνων.
- Προώθηση καινοτομιών και παροχή λύσεων και εφαρμογών μεγαλύτερης κλίμακας για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής και την προσαρμογή σε αυτήν.
- Ενσωμάτωση της Πολιτιστικής Κληρονομιάς στους βασικούς κανονισμούς, τις πολιτικές και τις στρατηγικές προσαρμογής για την κλιματική αλλαγή και το περιβάλλον, μέσω της υλοποίησης λύσεων βασισμένων στην πολιτιστική κληρονομιά και της αξιοποίησης της γνώσης του παρελθόντος, συμβάλλοντας έτσι στην «Πράσινη Συμφωνία» της ΕΕ, στο Ευρωπαϊκό Πλαίσιο Δράσης για την Πολιτιστική Κληρονομιά και στους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs) του ΟΗΕ.
- Ανάπτυξη συστάσεων πολιτικής για την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και του ευρωπαϊκού αισθήματος του «ανήκειν» μέσω της Πολιτιστικής Κληρονομιάς σε κοινότητες και κοινωνίες που πλήττονται από την κλιματική αλλαγή.
Κατάρτιση Στρατηγικού Προγράμματος Έρευνας και Καινοτομίας (SRIA)
Οι δραστηριότητες στο πλαίσιο του RCH θα ακολουθούν τις κατευθύνσεις του SRIA, το οποίο βρίσκεται σε φάση ανάπτυξης από το 2023 στο πλαίσιο του έργου ARCHE, μέσω μιας διαδικασίας χωρίς αποκλεισμούς και βασισμένης στη συνεργασία, η οποία περιλαμβάνει δημόσια εργαστήρια, διαβουλεύσεις και αρκετούς γύρους ανταλλαγής απόψεων με τους εταίρους του RCH. Το SRIA αποτελεί, επομένως, ένα εργαλείο που αναπτύχθηκε από την κοινότητα, για την κοινότητα, το οποίο ενισχύει τη συνεργασία και υπερβαίνει τα επιστημονικά, τομεακά και γεωγραφικά όρια.
Βασίζεται σε 7 Αρχές Έρευνας και Καινοτομίας και περιλαμβάνει 3 Τομείς Προτεραιότητας (Πολιτιστική Κληρονομιά και Περιβάλλον, Πολιτιστική Κληρονομιά και Κοινωνία, Πολιτιστική Κληρονομιά και Διαχείριση) καθώς και 3 Διατομεακά Θέματα (Επικοινωνία, Εκπαίδευση και Συμμετοχή του Κοινού, Επιστήμη, Τεχνολογία και Καινοτομία, Διασύνδεση Επιστήμης, Πολιτικής και Κοινωνίας).
