Εννοιολογική απεικόνιση του οικονομικού κόστους του υβριδικού πολέμου στην Ευρώπη. Γραφικό: Σύνταξη economix.gr με χρήση εαραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης Google Gemini
Εννοιολογική απεικόνιση του οικονομικού κόστους του υβριδικού πολέμου στην Ευρώπη. Γραφικό: Σύνταξη economix.gr με χρήση εαραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης Google Gemini

Κώστας Κυριακόπουλος

 

Στις 6 Ιουλίου 2026 η δικαστής Dame Clare Moulder δημοσίευσε στο Commercial Court του Λονδίνου μια απόφαση 96 σελίδων. Ελάχιστοι εκτός ασφαλιστικής αγοράς την πρόσεξαν. Η Nord Stream AG διεκδικούσε από τους ασφαλιστές της, τη Lloyd’s και την Arch, περίπου 580 εκατ. ευρώ για τις εκρήξεις του Σεπτεμβρίου 2022 στους αγωγούς της Βαλτικής. Έχασε σε όλα τα σημεία. Το δικαστήριο δεν αποφάνθηκε ποιος ανατίναξε τους αγωγούς. Οι πραγματογνώμονες κατέληξαν σε τρεις υπόπτους, τη Ρωσία, τις ΗΠΑ και την Ουκρανία. Η δικαστής έκρινε ότι το ποιος ήταν δεν έχει σημασία: όποιος κι αν το έκανε, ο πόλεμος ήταν η «ουσιώδης αιτία». Αυτό αρκούσε για να ενεργοποιηθεί η «ρήτρα εξαίρεσης πολέμου» στο ασφαλιστήριο.

Ήταν μια ιδιωτική διαφορά, μικρής και σχεδόν ανούσιας κλίμακας, για έναν αγωγό που ήδη δεν λειτουργεί. Κάτι σαν νομική λεπτομέρεια. Στην πράξη, όμως, απαντούσε στο πολύ κρίσιμο ερώτημα που μένει αναπάντητο εδώ και τρία χρόνια: ποιος πληρώνει όταν ένα πλοίο-φάντασμα σέρνει την άγκυρά του πάνω από ένα καλώδιο στη Βαλτική, όταν μια αποθήκη καίγεται από έναν πληρωμένο στρατολογημένο του Telegram, όταν ένα drone κλείνει ένα αεροδρόμιο για τέσσερις ώρες. Όταν δεκάδες αεροπλάνα απειλούνται με βόμβες στον αέρα, όταν παγώνουν οι πτήσεις και νεκρώνουν τον ουρανό της Ευρώπης; Ποιος πληρώνει τον υβριδικό πόλεμο που έχει ξεκινήσει εδώ και τρία χρόνια η Ρωσίας εις βάρος της Ευρώπης; Η απάντηση του Λονδίνου είναι ότι οι ασφαλιστές μάλλον δεν πληρώνουν. Πληρώνουν οι επιχειρήσεις, και στο τέλος οι φορολογούμενοι.

 

Ο «φόρος Πούτιν»

Η Ευρώπη έχει μετρήσει με ακρίβεια το κόστος της στήριξης της Ουκρανίας, τις τιμές της ενέργειας και τις δαπάνες για εξοπλισμούς. Το ακριβές κόστος του υβριδικού πολέμου που διεξάγει εναντίον της η Μόσχα δεν το έχει μετρήσει καμία κυβέρνηση, ούτε οι Βρυξέλλες σε κεντρικό επίπεδο.

Η πρώτη σοβαρή απόπειρα έγινε στη Βρετανία, και όχι από κάποιο υπουργείο. Στις 7 Οκτωβρίου ο βουλευτής των Εργατικών Graeme Downie και ο ερευνητής Dominic Reed δημοσίευσαν την έκθεση «The Putin Tax». Υπολογίζουν ότι η ρωσική εχθρική δραστηριότητα κοστίζει στη χώρα £2 έως £2,5 δισ. τον χρόνο, δηλαδή 2,3 έως 2,9 δισ. ευρώ. Το νούμερο συνθέτουν από συγκεκριμένα περιστατικά, όπως η επίθεση ransomware στη Royal Mail (£10 εκατ.) και ο εμπρησμός σε αποθήκες στο Leyton (£1 εκατ.), ο οποίος συνδέθηκε ευθέως με ρωσικές ενέργειες, καθώς και τις αλλεπάλληλες κυβερνοεπιθέσεις. Μόνο οι απώλειες από την κυβερνοεπίθεση στη Jaguar Land Rover εκτιμώνται σε £1,6–2,1 δισ. Οι συντάκτες προσθέτουν και μια «έκθεση κινδύνου» £250–500 εκατ. τον χρόνο για τα υποθαλάσσια καλώδια.

Το νούμερο, αυτό, δεν περιλαμβάνει τις απώλειες στις εφοδιαστικές αλυσίδες, τις διαταραχές στις πτήσεις και τα περιστατικά. Δεν περιλαμβάνει ούτε όσα ξοδεύει το κράτος για την προστασία των μηχανισμών του. Οι ίδιοι οι ερευνητές περιγράφουν το συγκεκριμένο κόστος ως «το υπόγειο ενός κατώτατου ορίου». Όταν ο Downie ρώτησε την κυβέρνηση στη Βουλή πόσο κοστίζουν οι κυβερνοεπιθέσεις ρωσικής προέλευσης, πήρε στατιστικά περιστατικών αλλά κανένα ποσό. Κατά τον ίδιο, η πρόκληση τώρα δεν είναι να αποδειχθεί ότι ο φόρος Πούτιν υπάρχει, αλλά να αρχίσει η Βρετανία να τον μετρά.

 

Γερμανία: ο μεγαλύτερος στόχος

Η Γερμανία φαίνεται να πληρώνει πολλά περισσότερα από τη Βρετανία ως κόστος του υβριδικού πολέμου, αλλά εκεί η εικόνα είναι ακόμα πιο θολή. Σύμφωνα με τη μελέτη του ψηφιακού συνδέσμου Bitkom, που έγινε τον περασμένο Αύγουστο, πριν από την κλιμάκωση των υβριδικών επιθέσεων, η κλοπή δεδομένων, η κατασκοπεία και η δολιοφθορά κόστισαν στη γερμανική οικονομία 211 έως 271 δισ. ευρώ. Το ποσό, όμως, αφορά όλους τους δράστες, Ρώσους, Κινέζους και κοινούς εγκληματίες, και έτσι δεν μπορεί να αποδοθεί ολόκληρο στη Μόσχα. Η τάση όμως είναι σαφής. Το 37% των επιχειρήσεων που χτυπήθηκαν μπόρεσε να αποδώσει τουλάχιστον μία επίθεση σε ξένη μυστική υπηρεσία. Το 2023 το ποσοστό ήταν 7%.

Ο ουρανός είναι πιο εύκολο να μετρηθεί. Το Γερμανικό Κέντρο Αεροδιαστημικής (DLR) υπολόγισε ότι τα drones πάνω από γερμανικά αεροδρόμια προκάλεσαν το 2025 ζημιά τουλάχιστον 60 εκατ. ευρώ, που φτάνει έως τα 160 εκατ. αν προσμετρηθούν οι αλυσιδωτές καθυστερήσεις. Έναν χρόνο νωρίτερα η ζημιά ήταν μισό εκατομμύριο, άρα αυξήθηκε περισσότερο από εκατό φορές μέσα σε έναν χρόνο. Ούτε εδώ αποδίδονται όλα στη Ρωσία, αλλά η κατακόρυφη αύξηση συμπίπτει με το κύμα του φθινοπώρου του 2025 στο Μόναχο, στην Κοπεγχάγη και στο Όσλο.

Ύστερα ήρθε η Λειψία. Τη νύχτα της 4ης Αυγούστου 2026 ένα drone με εκρηκτικά βρέθηκε στον χώρο φορτίων του αεροδρομίου Λειψίας/Χάλε, λίγα μέτρα από ένα ουκρανικό Antonov. Όπως έγραψε στο Politico η Elisabeth Braw, μόνο από τύχη δεν θρηνήσαμε θύματα, αφού το drone προσγειώθηκε άτσαλα και έχασε, ευτυχώς, ό,τι μετέφερε. Οι ερευνητές βρήκαν αργότερα και δεύτερο drone με εκρηκτικά στρατιωτικού τύπου δίπλα στο αεροδρόμιο. Την 1η Σεπτεμβρίου το Βερολίνο απέδωσε επισήμως την επίθεση στη Ρωσία.

 

Η θάλασσα

Στη θάλασσα ο λογαριασμός είναι πιο χειροπιαστός. Το καλώδιο ρεύματος Estlink 2 ανάμεσα σε Φινλανδία και Εσθονία έμεινε εκτός λειτουργίας για πάνω από επτά μήνες, μετά τα Χριστούγεννα του 2024. Το δεξαμενόπλοιο Eagle S, που συνδέεται με τον ρωσικό σκιώδη στόλο (εμπορικά πλοία που μεταφερουν στα κρυφά καύσιμα λόγω των κυρώσεων), φέρεται να έσυρε την άγκυρά του για περίπου 60 μίλια στον βυθό. Η επισκευή κόστισε έως 60 εκατ. ευρώ, και κόπηκαν ακόμη τέσσερα τηλεπικοινωνιακά καλώδια. Το δικαστήριο του Ελσίνκι απέρριψε τις κατηγορίες κατά του πλοιάρχου, επικαλούμενο ζητήματα ανεπαρκούς δικαιοδοσίας από το Δίκαιο της Θάλασσας. Κανείς δεν τιμωρήθηκε και κανείς δεν πλήρωσε. Εκτός, βέβαια, από τον διαχειριστή του δικτύου.

Η ΕΕ έχει δεσμεύσει περίπου 347 εκατ. ευρώ για μονάδες επισκευής καλωδίων. Συνολικά, για την αποκατάσταση προβλέπονται περίπου 1,5–2,5 δισ. Ενα ποσό που αποφασίστηκε με την επίγνωση ότι δεν καλύπτει τη συνολική οικονομική ζημιά.

 

Η ασυμμετρία

Σύμφωνα με το Lansing Institute, μέσα στο 2026 εμφανίστηκαν στο Telegram περισσότερα από 20 εκατομμύρια αγγελίες στρατολόγησης, με αμοιβές 1.500 έως 3.000 δολάρια για έναν εμπρησμό ή μια δολιοφθορά στην Ευρώπη. Τι δείχνει η σκληρή πραγματικότητα; Η Μόσχα πληρώνει μερικές χιλιάδες σε έναν αναλώσιμο «πράκτορα της μιας μέρας», όπως τους αποκαλεί, και η Ευρώπη πληρώνει εκατομμύρια για τη ζημιά, την έρευνα και την προστασία.

Η Πολωνία το γνωρίζει καλύτερα από όλους. Τον Μάιο του 2024 η πυρκαγιά στο εμπορικό κέντρο Marywilska 44 της Βαρσοβίας κατέστρεψε περίπου 1.400 καταστήματα, πολλά από τα οποία ανήκαν σε Βιετναμέζους μικροεμπόρους. Ο Ντόναλντ Τουσκ δήλωσε αργότερα ότι ήταν εμπρησμός με εντολή των ρωσικών υπηρεσιών. Τον Αύγουστο του 2026 εμπρησμός στη WB Group, κατασκευάστρια εξαρτημάτων για drones, προκάλεσε ζημιά τουλάχιστον 3,5 εκατ. ευρώ, και οι Πολωνοί εισαγγελείς έβλεπαν και πάλι ρωσικό δάκτυλο. Όταν το 2025 η Πολωνία σήκωσε F-16 και ολλανδικά F-35 για να καταρρίψει φθηνά drones-δολώματα, οι ώρες πτήσης και οι πύραυλοι κόστισαν, σύμφωνα με τον αναλυτή Konrad Muzyka, εκατοντάδες χιλιάδες ζλότι. Τα δολώματα κόστιζαν ένα κλάσμα αυτού του ποσού.

Η ίδια ασυμμετρία υπάρχει και στους προϋπολογισμούς. Η Ρωσία ξοδεύει πάνω από ένα δισ. λίρες τον χρόνο μόνο για την κρατική προπαγάνδα. Η Ευρώπη σχεδιάζει το Eastern Flank Watch, που κοστολογείται σε 60 έως 100 δισ. ευρώ έως το 2036, και το πρόγραμμα αντι-drone DECODER, ύψους 3,5–5,5 δισ. Αυτά δεν είναι ζημιές αλλά άμυνα. Είναι όμως χρήματα που η Ευρώπη προφανώς και θα σκεφτόταν πολύ περισσότερο να ξοδέψει αν δεν είχε να αντιμετωπίσει τις επιθέσεις της Μόσχας.

 

Η στρατηγική πίσω από τον λογαριασμό

Τον Οκτώβριο η δανική υπηρεσία ασφαλείας PET αποκάλυψε ότι η Μόσχα πέρασε σε άμεσες δολιοφθορές κατά δανικών εταιρειών που προμηθεύουν την Ουκρανία. Κατά την PET, η Μόσχα είχε αλλάξει στρατηγική και χτυπούσε κατευθείαν την εφοδιαστική αλυσίδα.

Η αναλύτρια του Politico, η Braw προχώρησε ένα βήμα παρακάτω. Η πιο λεπτομερής συζήτηση για το τι συνιστά «πολεμική πράξη», έγραψε, δεν γίνεται στα πανεπιστήμια ούτε στα think tanks. Γίνεται στην ασφαλιστική βιομηχανία, γιατί εκεί κρίνονται τα χρήματα. Αν οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις βρεθούν απέναντι σε κινδύνους που κανείς δεν ασφαλίζει, η λειτουργία τους γίνεται μη βιώσιμη. Κατά την Braw, αυτός μπορεί να είναι και ο πραγματικός στόχος της Ρωσίας. Η αγορά έχει ήδη αρχίσει να αντιδρά. Στη Βαλτική και στην Πολωνία οι ασφαλιστικές πουλούν πλέον κάλυψη πολιτικής βίας και πολέμου. Για ένα σπίτι κοστίζει από 10 ευρώ τον χρόνο, αλλά για μια επιχείρηση τα ασφάλιστρα φτάνουν τις δεκάδες χιλιάδες ευρώ. Ο φόρος Πούτιν αρχίζει να εμφανίζεται και στα ασφαλιστήρια συμβόλαια.

Η απάντηση στο ερώτημα πόσο κοστίζει ο υβριδικός πόλεμος στην Ευρώπη, είναι ότι «δεν υπάρχει απάντηση». Ο υβριδικός πόλεμος κοστίζει στη Βρετανία τουλάχιστον 2,5 δισ. λίρες τον χρόνο, κατά μια εκτίμηση που οι ίδιοι οι συντάκτες της θεωρούν συντηρητική. Η Γερμανία μετρά ζημιές εκατοντάδων δισεκατομμυρίων, χωρίς να μπορεί να ξεχωρίσει πόσα αναλογούν στη Ρωσία. Και η Ευρώπη ετοιμάζεται να ξοδέψει δεκάδες δισεκατομμύρια για να προστατευθεί από έναν πόλεμο που ούτε έχει κηρυχθεί ούτε έχει μετρηθεί. Ίσως, όπως λένε οι αναλυτές, ακριβώς αυτός να είναι ο στόχος της Μόσχας. Να κάνει την Ευρώπη να φοβάται τις συνέπειες ενός πολέμου τις οποίες δεν μπορεί να μετρήσει…