Κώστας Κυριακόπουλος
Η Βουλή έβαλε για πρώτη φορά σοβαρά εμπόδια στις εταιρείες διαχείρισης κόκκινων δανείων, με περισσότερες από 200 ψήφους στις κρίσιμες διατάξεις. Η αντιπολίτευση, όμως, προτίμησε το «όχι» επί της αρχής από την υπογραφή της σε μια μεταρρύθμιση που, στην ουσία της, αποδέχτηκε. Παράλογο; Μάλλον, ιδίως αν υπολογίσει κανείς ότι για την ίδρυση και τη λειτουργία των servicers, έχουν βάλει το χεράκι τους ή μάλλον τη δική τους στρώση, όπως στο μιλφέιγ, όλες οι κυβερνήσεις αλλά και οι αντιπολιτεύσεις δύο ολόκληρων δεκαετιών, ανεξάρτητα από το αν η σημερινή τους μορφή πήρε σάρκα και οστά με τον ν. 4354/2015 (ΦΕΚ Α΄ 176), από τον Δεκέμβριο του 2015, από την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ.
Λίγο μετά το μεσημέρι της Πέμπτης 5 Νοεμβρίου, ο πίνακας της ονομαστικής ψηφοφορίας στην Ολομέλεια έδειξε κάτι που σπάνια βλέπει κανείς σε νομοσχέδιο για το ιδιωτικό χρέος: 227 «ναι». Τόσες ψήφους πήρε το άρθρο που απαγορεύει σε servicers και funds να καταγγέλλουν ρυθμίσεις, να εκδίδουν διαταγές πληρωμής και να προχωρούν σε κατασχέσεις ή πλειστηριασμούς όσο ο δανειολήπτης πληρώνει κανονικά τις δόσεις του. Η κυβερνητική πλειοψηφία δεν φτάνει ούτε κατά διάνοια σε αυτό το νούμερο. Τις υπόλοιπες ψήφους τις έδωσαν κόμματα που, λίγα λεπτά νωρίτερα, είχαν καταψηφίσει το νομοσχέδιο επί της αρχής.
Σε αυτήν ακριβώς την αντίφαση εστιάζεται το παράδοξο του πράγματος. Το νομοσχέδιο του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών εγκρίθηκε επί της αρχής μόνο με τις ψήφους της Νέας Δημοκρατίας. Στις επιμέρους διατάξεις, όμως, εκείνες που αφορούν την προστασία των δανειοληπτών, καταγράφηκαν πλειοψηφίες από 158 έως 227 ψήφους. Η υπουργική τροπολογία για σταθερό επιτόκιο 3% στον εξωδικαστικό μηχανισμό και για δεκαπλασιασμό του ανώτατου προστίμου στους servicers πέρασε με 212 «ναι», 49 «όχι» και 27 «παρών».
Για να καταλάβει κανείς γιατί η συζήτηση για τους servicers έχει τόσο μεγάλη πολιτική φόρτιση, θα πρέπει να υπολογίσει ότι θεσμός δεν γεννήθηκε από μία κυβέρνηση. Χτίστηκε σε πολλές στρώσεις, όπως είπαμε, μέσα σε δύο δεκαετίες.
Η πρώτη στρώση είναι ο ν. 3156/2003 για την τιτλοποίηση απαιτήσεων, που ψηφίστηκε επί κυβέρνησης Σημίτη, στα χρόνια της ευφορίας πριν από τους Ολυμπιακούς. Ήταν ένα εργαλείο σχεδιασμένο για υγιή χαρτοφυλάκια, με γενναίες φοροαπαλλαγές. Κανείς δεν φανταζόταν τότε ότι θα γινόταν η κύρια οδός για το «ξεφόρτωμα» δεκάδων δισεκατομμυρίων σε κόκκινα δάνεια προς ξένα funds. Κι όμως, αυτό ακριβώς συνέβη: σύμφωνα με τους ίδιους τους servicers, περίπου 55 δισ. ευρώ σε ονομαστική αξία δανείων μεταβιβάστηκαν με τον νόμο του 2003, που προσφέρει πολύ πλουσιότερες φοροαπαλλαγές από το μεταγενέστερο ειδικό πλαίσιο.
Η δεύτερη στρώση ήρθε με την κρίση. Το 2010 η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ ψήφισε τον νόμο Κατσέλη για τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά, ενώ ο Κώδικας Δεοντολογίας των τραπεζών θεσπίστηκε με τον ν. 4224/2013 επί κυβέρνησης συνεργασίας ΝΔ–ΠΑΣΟΚ. Η τρίτη, και καθοριστική, στρώση είναι ο ν. 4354/2015, που ψηφίστηκε τον Δεκέμβριο του 2015 από την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ–ΑΝΕΛ στο πλαίσιο της εφαρμογής του τρίτου μνημονίου. Αυτός ο νόμος δημιούργησε το καθεστώς των εταιρειών διαχείρισης απαιτήσεων από δάνεια και πιστώσεις, με άδεια και εποπτεία από την Τράπεζα της Ελλάδος. Οι servicers, με τη σημερινή τους μορφή, είναι κατά κυριολεξία παιδί εκείνης της περιόδου.
Η τέταρτη στρώση ανήκει στη Νέα Δημοκρατία. Στα τέλη του 2019 η πρώτη κυβέρνηση Μητσοτάκη νομοθέτησε τον «Ηρακλή» (ν. 4649/2019), δηλαδή κρατικές εγγυήσεις για τις τιτλοποιήσεις των κόκκινων δανείων των συστημικών τραπεζών. Οι τράπεζες καθάρισαν τους ισολογισμούς τους με ταχύτητα. Το τίμημα ήταν ότι το Δημόσιο, άρα ο φορολογούμενος, έγινε εγγυητής επιχειρηματικών σχεδίων που εκτελούν οι servicers, με εγγυήσεις που ξεπερνούν τα 19 δισ. ευρώ. Το 2023 ο ν. 5072/2023 του Κωστή Χατζηδάκη ενσωμάτωσε την ευρωπαϊκή οδηγία 2021/2167 και έβαλε τις πρώτες υποχρεώσεις διαφάνειας, με πρόστιμα έως 500.000 ευρώ.
Το συμπέρασμα είναι άβολο για όλους. Το σύστημα που σήμερα όλοι καταγγέλλουν το έστησαν, κομμάτι κομμάτι, όλες οι κυβερνήσεις των τελευταίων είκοσι ετών, από το 2003 και έπειτα. ΠΑΣΟΚ, η ΝΔ, ο ΣΥΡΙΖΑ.
Η καθημερινότητα της αυθαιρεσίας
Τα παράπονα των δανειοληπτών μπορεί να φλέρταραν με τη δικαιολογημένη οργή και την αδικαιολόγητη, σε πολλές περιπτώσεις, υπερβολή αλλά περιγράφουν μία από τις ζοφερότερες καταστάσεις της πραγματικής οικονομίας. Μέχρι σήμερα, η προκαταβολή που ζητούσαν οι servicers για μια διμερή ρύθμιση ήταν αντικείμενο ελεύθερης «διαπραγμάτευσης» και έφτανε συχνά το 30%, το 40% ή και το 50% της οφειλής. Ο ίδιος ο Κυριάκος Πιερρακάκης περιέγραψε περιπτώσεις όπου σε οφειλή 100.000 ευρώ ζητήθηκαν τα μισά ως προκαταβολή. Στον εξωδικαστικό μηχανισμό, τα στοιχεία του καλοκαιριού του 2023 έδειχναν ότι οι servicers συναινούσαν σε μία μόλις από τις πέντε προτεινόμενες ρυθμίσεις, ενώ περίπου οι μισές προτάσεις ρύθμισης για ευάλωτους οφειλέτες απορρίπτονταν.
Υπήρχαν και τα λιγότερο ορατά προβλήματα. Δανειολήπτες που δεν μπορούσαν να μάθουν πόσα ακριβώς χρωστούν και πώς υπολογίστηκαν οι τόκοι. Διαφορές στον τρόπο υπολογισμού των τόκων που, σύμφωνα με κοινοβουλευτικές ερωτήσεις, οδηγούσαν σε αυξήσεις της μηνιαίας δόσης άνω του 40%. Επισημάνσεις του ΔΝΤ ότι οι εταιρείες που διαχειρίζονται δάνεια δεκάδων δισεκατομμυρίων συχνά δεν γνωρίζουν αν ο οφειλέτης ανήκει σε ευάλωτο νοικοκυριό. Και, από την πλευρά του Δημοσίου, η ανησυχία ότι σε 9 από τους 14 servicers τα επιχειρηματικά σχέδια του «Ηρακλή» υποεκτελούνται, ενώ οι αμοιβές τους ρέουν κανονικά.
Τι αλλάζει στην πράξη
Το νέο πλαίσιο, που ανακοινώθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου ως δέσμη 16 παρεμβάσεων, χωρίζεται σε δύο σκέλη: οκτώ μέτρα προστασίας των οφειλετών και οκτώ μέτρα εποπτείας και λογοδοσίας των servicers.
Στο πρώτο σκέλος, ο Κώδικας Δεοντολογίας αντικαθίσταται από μια τυποποιημένη διαδικασία διμερούς ρύθμισης με δεσμευτικές προθεσμίες: ο πιστωτής πρέπει να απαντήσει μέσα σε τρεις μήνες, είτε με βιώσιμη πρόταση είτε με γραπτή και αιτιολογημένη απόρριψη, και η όλη διαδικασία κλείνει σε έξι μήνες. Η προκαταβολή σε διμερή ρύθμιση πλαφονάρεται στο 15%. Πριν από οποιονδήποτε πλειστηριασμό, ο πιστωτής οφείλει να έχει υποβάλει τεκμηριωμένη πρόταση ρύθμισης τουλάχιστον τρεις μήνες νωρίτερα. Ο οφειλέτης αποκτά δικαίωμα σε δωρεάν, πλήρη ανάλυση της οφειλής του μέσα σε 45 ημέρες, και αν ο servicer καθυστερήσει, αναστέλλεται η τοκοφορία. Επανέρχεται χωρίς προθεσμία το ανώτατο όριο στη διόγκωση των ληξιπρόθεσμων οφειλών, ενώ οι γονείς παιδιών με αναπηρία 67% και άνω αποκτούν το καθεστώς του ευάλωτου οφειλέτη.
Το πιο ισχυρό μέτρο αφορά τον συνεπή δανειολήπτη. Όσο τηρεί τη ρύθμισή του, καμία ενέργεια αναγκαστικής εκτέλεσης δεν επιτρέπεται, και όποια γίνει είναι αυτοδικαίως άκυρη. Ο πιστωτής που παραβιάζει τον κανόνα τιμωρείται τριπλά: ο οφειλέτης πιστώνεται πέντε μηνιαίες δόσεις, η ρύθμιση παρατείνεται κατά πέντε μήνες χωρίς κόστος, και επιβάλλεται πρόστιμο από 50.000 έως 500.000 ευρώ.
Στο δεύτερο σκέλος, οι servicers υποχρεώνονται να δημοσιεύουν ετησίως οικονομικά στοιχεία, στοιχεία για τα χαρτοφυλάκια που διαχειρίζονται και στατιστικά για τις καταγγελίες. Υποβάλλουν ετήσιο στρατηγικό σχέδιο στην ΤτΕ. Όσοι διαχειρίζονται τιτλοποιήσεις με εγγύηση του Δημοσίου περνούν από ετήσιο ανεξάρτητο έλεγχο αμοιβών και εξόδων. Οι κυρώσεις της ΤτΕ γίνονται δημόσιες. Και με την τροπολογία της τελευταίας εβδομάδας, το ανώτατο πρόστιμο δεκαπλασιάζεται, από 500.000 σε 5 εκατ. ευρώ.
Η ίδια τροπολογία κλειδώνει σταθερό επιτόκιο 3% για όλη τη διάρκεια της ρύθμισης στον εξωδικαστικό για τους ευάλωτους και τους επιλέξιμους οφειλέτες, μια κατηγορία που, κατά το υπουργείο, καλύπτει όλη τη μεσαία τάξη, ανεξαρτήτως εμπράγματων εξασφαλίσεων και για καταβολές από 1/12/2026. Μέχρι σήμερα το 3% ίσχυε μόνο για τα πρώτα τρία χρόνια. Στο ίδιο νομοσχέδιο περιλαμβάνονται οι έως 120 δόσεις προς εφορία και ΕΦΚΑ, καθώς και η κατάργηση των χρονικών περιορισμών για τη ρύθμιση οφειλών από καταπτώσεις εγγυήσεων του Δημοσίου, διάταξη που πέρασε με 226 «ναι».
Το πολιτικό πρόβλημα
Εδώ αρχίζει το πολιτικό πρόβλημα του ΠΑΣΟΚ. Στις 8 Οκτωβρίου, η Μιλένα Αποστολάκη και ο Δημήτρης Σπυράκος περιέγραψαν το σχέδιο νόμου ως «ένα βήμα μπροστά, δύο πίσω» και κατήγγειλαν ότι η κατάργηση του Κώδικα Δεοντολογίας αποδυναμώνει την προστασία των δανειοληπτών. Στις 30 Οκτωβρίου, ο Νίκος Ανδρουλάκης κατηγόρησε την κυβέρνηση ότι ενισχύει τη θέση των funds και ότι το επίμαχο άρθρο 23 μετατρέπει τον εξωδικαστικό σε «παγίδα για τους δανειολήπτες». Η προσέγγιση του ΠΑΣΟΚ ήταν σαφής: ένα νομοσχέδιο στην υπηρεσία των servicers.
Έξι ημέρες αργότερα, το ΠΑΣΟΚ υπερψήφισε εννέα άρθρα (3, 4, 5, 11, 13, 14, 15, 17 και 38) καθώς και την τροπολογία για το 3% και τα πρόστιμα. Δηλαδή τον ετήσιο έλεγχο των servicers, τη διαφάνεια, την υποβολή στοιχείων, τη συνεργασία με τον Χρηματοοικονομικό Μεσολαβητή, την αναστολή τοκοφορίας, το ανώτατο όριο διόγκωσης του χρέους, την προστασία του συνεπούς οφειλέτη. Τον σκληρό πυρήνα, με άλλα λόγια, του νομοσχεδίου που κατήγγειλε. Ο Κυριάκος Πιερρακάκης το είπε με μια φράση: «το θέμα δεν είναι να είσαι ευχάριστος, αλλά να βοηθάς τον κόσμο».
Η αντίφαση γίνεται πιο έντονη στις 120 δόσεις. Στα άρθρα 35 και 36, που δίνουν έως 120 δόσεις για οφειλές προς τη φορολογική διοίκηση και τους ασφαλιστικούς φορείς, το ΠΑΣΟΚ ψήφισε «παρών». Όμως η δική του πρόταση νόμου, που κατατέθηκε στις 13 Οκτωβρίου, προβλέπει επίσης έως 120 δόσεις προς εφορία, ταμεία και δήμους, με επιτόκιο 3%. Το επιχείρημα της Χαριλάου Τρικούπη είναι ότι η δική της εκδοχή είναι γενναιότερη, με διαγραφές προσαυξήσεων και κούρεμα 30% στο τέλος. Μπορεί να είναι. Με τη διαφορά ότι ο οφειλέτης που αύριο θα κάνει αίτηση στην ΑΑΔΕ δεν θα ρυθμίσει το χρέος του με μια πρόταση νόμου της αντιπολίτευσης. Θα το ρυθμίσει με τον νόμο που ψηφίστηκε χθες.
Το ίδιο ισχύει για το πλαφόν του 15% στην προκαταβολή. Το ΠΑΣΟΚ το παρουσίασε ως παραχώρηση στους πιστωτές, επειδή «τους επιτρέπει» να ζητούν 15%. Μέχρι χθες, όμως, δεν υπήρχε κανένα όριο, και οι απαιτήσεις άγγιζαν το 50%. Ένα ταβάνι στο 15% δεν είναι δικαίωμα που χαρίζεται στον servicer, είναι περιορισμός που του επιβάλλεται.
Ο ΣΥΡΙΖΑ καταψήφισε την τροπολογία για το 3%, ενώ υπερψήφισε τέσσερα άρθρα και ψήφισε «παρών» σε οκτώ. Όλα τα κόμματα της αντιπολίτευσης είπαν «όχι» επί της αρχής. Το αποτέλεσμα είναι ένας νόμος που στην ουσία του έχει την υποστήριξη πάνω από 200 βουλευτών, αλλά στα πρακτικά καταγράφεται ως νόμος μίας μόνο παράταξης.
Αυτό έχει κόστος, και δεν είναι μόνο συμβολικό. Οι servicers και τα funds σχεδιάζουν με ορίζοντα δεκαετίας. Η πρώτη ερώτηση που θέτουν οι επενδυτές τους είναι αν οι κανόνες θα αλλάξουν με την επόμενη κυβέρνηση. Ένας νόμος με ρητή διακομματική υπογραφή στέλνει το μήνυμα ότι οι κανόνες για τους servicers δεν είναι αντικείμενο εκλογικής διαπραγμάτευσης. Ότι το πρόστιμο των 5 εκατ. ευρώ και η ασυλία του συνεπούς οφειλέτη θα ισχύουν όποιος κι αν κυβερνά. Αυτή η βεβαιότητα θα ήταν το ισχυρότερο όπλο της ΤτΕ όταν έρθει η ώρα να επιβάλει την πρώτη κύρωση. Όπως διαπιστ΄ψνει κανείς, το κόστος της χαμένης συναίνεσης στο ελληνικό πολιτικό σκηνικό έχει πολλές παραμέτρους.
