Η «ιστορική»,όπως χαρακτηρίζεται, συνθήκη για την Ανοικτή Θάλασσα τέθηκε σε ισχύ στις 17 Ιανουαρίου, ωστόσο, το βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι αν είναι και αρκετή για να σώσει τους ωκεανούς. Παρότι, αναμφίβολα, σηματοδοτεί μια «νέα εποχή παγκόσμιας διακυβέρνησης των ωκεανών», οι ειδικοί προειδοποιούν ότι δεν θα σταματήσει τις μη αναστρέψιμες ζημίες.
Καλύπτοντας σχεδόν το ήμισυ της επιφάνειας του πλανήτη, η ανοικτή θάλασσα βρίσκεται πέρα από τα εθνικά σύνορα και αποτελεί μέρος του παγκόσμιου κοινού πλούτου. Μέχρι τώρα, δεν υπήρχε νομικό πλαίσιο αφιερωμένο στην προστασία της βιοποικιλότητας στα διεθνή ύδατα και στη διασφάλιση της δίκαιης κατανομής των πόρων μεταξύ των εθνών.
Ωστόσο, μετά από δεκαετίες διαπραγματεύσεων, τον Μάρτιο του 2023 οριστικοποιήθηκε το κείμενο της Συνθήκης, το οποίο καθορίζει σαφείς υποχρεώσεις για τη διασφάλιση της αειφόρου χρήσης των πόρων των ωκεανών. Για να τεθεί σε ισχύ, απαιτήθηκαν 60 επικυρώσεις από χώρες (τελική έγκριση και συναίνεση να δεσμευτούν νομικά από μια συνθήκη) – ένα ορόσημο που επιτεύχθηκε στις 19 Σεπτεμβρίου του 2025, με την υπογραφή του Μαρόκου. Πάντως, ενώ η Κίνα, η Ευρωπαϊκή Ένωση, το Μεξικό και το Βιετνάμ είναι μεταξύ των χωρών που έχουν υπογράψει και επικυρώσει τη συμφωνία, υπάρχουν και κάποιες αξιοσημείωτες απουσίες καθώς, σύμφωνα με το Science Alert χώρες, όπως οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, ο Καναδάς και η Αυστραλία, που έχουν υπογράψει αλλά δεν έχουν ακόμη επικυρώσει τη συνθήκη, ενώ η Ρωσία δεν την έχει υπογράψει, όπως παρατηρεί το The Conversation. Σχολιάζει δε, πως η συνθήκη έχει ορισμένες «γκρίζες» περιοχές, ιδίως σε ό,τι αφορά τις εξουσίες της να ρυθμίζει την αλιεία στα διεθνή ύδατα. Επίσης, δεν θα μπορεί να ρυθμίζει την εξόρυξη στον βυθό της θάλασσας, κάτι που ήδη καλύπτεται από τη Διεθνή Αρχή για τον Βυθό της Θάλασσας.
Και παρότι οι ειδικοί έχουν επαινέσει τη συμφωνία ως «ορόσημο» για την πολυμερή συνεργασία και τη διακυβέρνηση των ωκεανών, εξακολουθούν να υφίστανται ανησυχίες, σύμφωνα και με το Euronews.
Τι είναι η ανοικτή θάλασσα και γιατί είναι τόσο σημαντική;
Ο όρος «ανοικτή θάλασσα» χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει την περιοχή που βρίσκεται εκτός εθνικής δικαιοδοσίας, συμπεριλαμβανομένου του θαλάσσιου βυθού και της στήλης νερού (το κάθετο τμήμα του νερού από την επιφάνεια έως τον βυθό). Αυτό ισοδυναμεί με τα διεθνή ύδατα που καλύπτουν περισσότερα από τα δύο τρίτα των ωκεανών – σχεδόν το 50% της επιφάνειας του πλανήτη.
Κάποτε θεωρούνταν άγονη και έρημη περιοχή, ωστόσο, οι επιστήμονες θεωρούν πλέον την ανοικτή θάλασσα ως ένα από τα μεγαλύτερα αποθέματα βιοποικιλότητας στη Γη. Διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση του κλίματος, υποστηρίζοντας «κρίσιμους» κύκλους άνθρακα και νερού.
Στην πραγματικότητα, εκτιμάται ότι η οικονομική αξία του άνθρακα που αποθηκεύεται στην ανοικτή θάλασσα κυμαίνεται από 74 δισεκατομμύρια δολάρια (περίπου 63,62 δισεκατομμύρια ευρώ) έως 222 δισεκατομμύρια δολάρια (190,85 δισεκατομμύρια ευρώ) ετησίως.
Η ανθρώπινη δραστηριότητα αποτελεί, όμως, ένα αυξανόμενο πρόβλημα για την ανοικτή θάλασσα. Σύμφωνα με την High SeasAlliance (HSA), η οποία υποστήριξε τη συνθήκη, καταστροφικές αλιευτικές πρακτικές, όπως η αλιεία με τράτες βυθού και η παράνομη αλιεία, βλάπτουν τη ζωή στην ανοικτή θάλασσα. Σε συνδυασμό με τη ρύπανση από πλαστικά και χημικά, τις αναδυόμενες δραστηριότητες, όπως η εξόρυξη στον βυθό της θάλασσας, και την οξίνιση των υδάτων λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας, η ανοικτή θάλασσα τίθεται σε σοβαρό κίνδυνο.
Τα συμβαλλόμενα μέρη πρέπει επίσης να προωθούν τους στόχους της Συνθήκης όταν συμμετέχουν σε άλλα όργανα, όπως αυτά που διέπουν τη ναυτιλία, την αλιεία και την εξόρυξη ορυκτών από τον βυθό της θάλασσας.«Στο μέσο αυτής της κρίσιμης δεκαετίας, μία από τις πιο φιλόδοξες πρωτοβουλίες για τους ωκεανούς στον κόσμο εισέρχεται σε μια νέα εποχή συστημικών αλλαγών στη διακυβέρνηση των ωκεανών», δηλώνει, σύμφωνα με το Euronews, ο JasonKnauf, Διευθύνων Σύμβουλος του The EarthshotPrize.
Τι θα επιτύχει η Συνθήκη για την Ανοικτή Θάλασσα;
Η Συνθήκη, που αποτελεί πλέον διεθνές δίκαιο, θα εξουσιοδοτήσει τα κράτη να δημιουργήσουν ένα συνδεδεμένο δίκτυο θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών (MPA) στην ανοικτή θάλασσα, το οποίο μπορεί να υιοθετηθεί με ψηφοφορία όταν δεν είναι δυνατή η επίτευξη συναίνεσης. Αυτό συμβάλλει στην αποτροπή του ενδεχομένου ένα μεμονωμένο κράτος να εμποδίσει τη δημιουργία MPA.
Επίσης, υποστηρίζει τις αναπτυσσόμενες χώρες μέσω της ανάπτυξης ικανοτήτων και της μεταφοράς θαλάσσιας τεχνολογίας, ώστε να είναι σε καλύτερη θέση να αναπτύξουν, να εφαρμόσουν, να παρακολουθήσουν και να διαχειριστούν μελλοντικές MPA στην ανοικτή θάλασσα.
Από τις 17 Ιανουαρίου ισχύουν διάφορες νομικές υποχρεώσεις. Για παράδειγμα, κάθε προγραμματισμένη δραστηριότητα υπό τον έλεγχο ενός συμβαλλόμενου μέρους που θα μπορούσε να έχει αντίκτυπο στην ανοικτή θάλασσα ή στον θαλάσσιο βυθό πρέπει να ακολουθεί τη διαδικασία εκτίμησης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων της Συνθήκης, και οι κυβερνήσεις πρέπει να κοινοποιούν δημοσίως τις δραστηριότητες αυτές.
Θα προστατευθούν κατάλληλα οι ωκεανοί μας;
Αν και η Συνθήκη για την Ανοικτή Θάλασσα έχει επαινεθεί από κυβερνήσεις, ΜΚΟ και περιβαλλοντολόγους σε όλο τον κόσμο, εξακολουθούν να υπάρχουν ανησυχίες σχετικά με την αποτελεσματικότητα της συμφωνίας στην προστασία των ωκεανών.
«Το έργο της προστασίας των ωκεανών απέχει πολύ από το να ολοκληρωθεί», δηλώνει, σύμφωνα με το Euronews, η SofiaTsenikli της Deep Sea ConservationCoalition (DSCC).«Η Συνθήκη για την Ανοικτή Θάλασσα θέτει σημαντικά υψηλότερα πρότυπα, αλλά από μόνη της δεν θα εμποδίσει την έναρξη της εξόρυξης σε βαθιά νερά στον ωκεανό μας» τονίζει.
Αρκετές χώρες που επικύρωσαν τη Συνθήκη για την Ανοικτή Θάλασσα, όπως η Ιαπωνία και η Νορβηγία, έχουν δείξει ενδιαφέρον για την εξόρυξη τεράστιων εκτάσεων του θαλάσσιου βυθού, στο πλαίσιο του αγώνα για την απόκτηση κρίσιμων ορυκτών που χρησιμοποιούνται στην πράσινη τεχνολογία.«Οι κυβερνήσεις δεν μπορούν να δεσμευτούν με αξιοπιστία για την προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας, ενώ επιτρέπουν την ανάπτυξη μιας βιομηχανίας που θα καταστρέψει ανεπανόρθωτα τη ζωή και τα οικοσυστήματα που μόλις αρχίζουμε να κατανοούμε», προσθέτει η ίδια.
Πρόσφατη δοκιμή εξόρυξης σε βαθιά θάλασσα διαπίστωσε ότι η αμφιλεγόμενη αυτή πρακτική επηρεάζει περισσότερο από το ένα τρίτο των ζώων του θαλάσσιου βυθού, ενώ έκθεση που δημοσιεύθηκε το 2024 από το Ίδρυμα Περιβαλλοντικής Δικαιοσύνης (Environmental Justice Foundation) διαπίστωσε ότι η εξόρυξη σε βαθιά θάλασσα δεν είναι στην πραγματικότητα απαραίτητη για τη μετάβαση στην καθαρή ενέργεια.
Γι’ αυτό η Deep Sea Conservation Coalition(DSCC) κάλεσε όλα τα μέλη της Συνθήκης για την Ανοικτή Θάλασσα να αξιοποιήσουν τη δυναμική τους για να θεσπίσουν μορατόριουμ για την εξόρυξη σε βαθιά θάλασσα στην Διεθνή Αρχή για τους Θαλάσσιους Πυθμένες. Ο Δρ Enric Sala, ιδρυτής της Pristine Seas, προειδοποιεί επίσης, σύμφωνα με το Euronews, ότι η Συνθήκη δεν μπορεί να παραβλέψει την αξία της προστασίας των θαλάσσιων περιοχών που ανήκουν στις εθνικές κυβερνήσεις, καθώς εκεί πραγματοποιείται το μεγαλύτερο μέρος της αλιείας και άλλων επιβλαβών ανθρώπινων δραστηριοτήτων.
Σε δήλωσή του, αναφέρει ότι η προστασία των εθνικών υδάτων «δεν μπορεί να τεθεί σε δεύτερη μοίρα».«Οι νέες θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές – είτε βρίσκονται σε ανοικτή θάλασσα είτε κοντά στην ακτή – θα είναι αποτελεσματικές μόνο αν προστατεύονται αυστηρά και παρακολουθούνται πλήρως για παράνομες δραστηριότητες», προσθέτει, όπως μεταδίδει το ίδιο Μέσο.
Σύμφωνα με το Science Alert, το κατά πόσο η συνθήκη θα επιτύχει τους στόχους της εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη χρηματοδότηση, κάτι που αντιμετωπίζει με τη δημιουργία τριών ξεχωριστών πηγών: ένα «ειδικό ταμείο» που αποτελείται από ετήσιες συνεισφορές και πληρωμές από τα κράτη που συμμετέχουν στη συνθήκη, εθελοντικές συνεισφορές από ιδιωτικούς φορείς, ένα εθελοντικό καταπιστευματικό ταμείο για τη διασφάλιση της συμμετοχής των αναπτυσσόμενων χωρών και το προϋπάρχον καταπιστευματικό ταμείο του Παγκόσμιου Ταμείου για το Περιβάλλον.
Εξαρτάται, επίσης, και από την προθυμία των παγκόσμιων ηγετών να ακολουθήσουν πραγματικά τις συστάσεις των επιστημόνων.
